Góry pełne bogactw
Dzieje Kowar od stuleci splatają się z wydobyciem surowców ukrytych w karkonoskich zboczach. Przez wieki wydobywano tu przede wszystkim rudy żelaza, ale także minerały ołowiu, srebra, miedzi i arsenu, a później fluoryt i uran. To właśnie zróżnicowana mineralizacja, żyły kruszcowe i współwystępowanie wielu pierwiastków w tych samych złożach sprawiają, że okolice Kowar są wyjątkowo interesujące dla geologów.
Średniowieczne początki
Według legendy już w 1148 roku na zboczu Góry Rudnik natrafiono na rudę żelaza. Podstawowym surowcem był magnetyt – czarny minerał o metalicznym połysku i silnych właściwościach magnetycznych, zawierający aż 72% żelaza. Przez wieki pozostawał najważniejszą rudą wydobywaną w regionie, a jego obecność wiązała się z budową geologiczną wschodniej części Karkonoszy.
Rozkwit i kryzys
Prawdziwy rozwój górnictwa żelaza przypadł na XV i XVI wiek, gdy Kowary stały się jednym z ważniejszych ośrodków wydobycia i hutnictwa żelaza na Dolnym Śląsku. Kryzys przyniosła wojna trzydziestoletnia w XVII wieku – miasto uległo zniszczeniu, a kopalnie zatopiono. Ponowne zainteresowanie złożami pojawiło się pod koniec XVIII wieku.
Kopalnia Redensglück i polimetaliczne złoże
Ciekawym przykładem dawnego górnictwa kruszcowego była kopalnia Redensglück, uruchomiona w 1799 roku w rejonie Podgórza, w dolinie Kuźniczego Potoku. Odkryto tam żyłę barytowo-kwarcową z minerałami cynku i ołowiu, którym towarzyszyły minerały miedzi, srebra i uranu. Było to złoże polimetaliczne – w obrębie jednej mineralizacji występowało kilka różnych metali. W kowarskich złożach obecne były również nikiel i kobalt, choć nie odgrywały większej roli gospodarczej.
Z wydobytej rudy uzyskano co najmniej 2900 kg ołowiu, 500 kg glejty (tlenku ołowiu), 200 kg miedzi oraz około 11,4 kg srebra. Eksploatację zakończono w 1806 roku, pozostawiając trwały ślad w rozpoznaniu polimetalicznej mineralizacji okolic Kowar.
Kopalnia Wolność i żelazo
W połowie XIX wieku znaczenie kowarskiego górnictwa żelaza ponownie wzrosło. W 1856 roku rozpoczęto przemysłowe wydobycie rud magnetytowych w kopalni Bergfreiheit, później znanej jako kopalnia Wolność, w rejonie Kowar Górnych. W 1882 roku stare szyby wydzierżawiło Towarzystwo Akcyjne Królewska Huta z Górnego Śląska, a w 1897 roku rozpoczęto pogłębianie szybu Wolność, który osiągnął 575 metrów głębokości. Kopalnia dawała od 20 do 35 tysięcy ton rudy rocznie. Żelazo pozostało jednym z najważniejszych surowców Kowar aż do połowy XX wieku.
Fluoryt z Sulicy
W tym samym okresie uwagę zwrócono na fluoryt w rejonie Podgórza, na północno-wschodnim zboczu góry Sulica. W 1858 roku uruchomiono tam kopalnię Rübezahl. Fluoryt (szpat fluorowy, CaF₂) występuje w różnych barwach – od bezbarwnej i białej, przez zieloną i fioletową, po żółtą i niebieską – i cechuje się niewielką twardością oraz doskonałą łupliwością. W rejonie Kowar występował w obrębie żyły związanej z mineralizacją kwarcowo-barytową. W latach 1858–1862 wydobyto 2169 cetnarów fluorytu, czyli około 113 ton, oraz dodatkową ilość określaną jako 100 kubłów. Minerał miał znaczenie głównie jako topnik w hutnictwie, ułatwiający przetapianie rud. Kopalnia działała krótko – już w 1862 roku prowadzono w niej jedynie prace poszukiwawcze, a wkrótce została porzucona. Do dziś na zboczu Sulicy można odnaleźć ślady dawnych wyrobisk.
Uran – strategiczny surowiec XX wieku
W XX wieku do historii kowarskiego górnictwa dołączył uran. Jego obecność odnotowano już w 1912 roku podczas prac w kopalni Bergfreiheit. Minerały uranowe występowały również w rejonie dawnych wyrobisk Redensglück i Rübezahl, a po II wojnie światowej stały się przedmiotem intensywnej eksploatacji. Najważniejszym obszarem wydobycia była kopalnia Podgórze, gdzie pozyskano rudę zawierającą około 200 ton uranu w przeliczeniu na czysty pierwiastek. Surowiec trafiał do radzieckiego programu jądrowego, co nadawało wydobyciu strategiczne znaczenie. W szerszym rejonie Kowar szacunkowy uzysk uranu z rud wyniósł około 294,3 tony.
Geologiczna mozaika
Górnicza historia Kowar to opowieść o niezwykłym bogactwie mineralnym tutejszych gór. Magnetyt, fluoryt, baryt, kwarc, minerały ołowiu, srebra, miedzi i arsenu oraz uran tworzą geologiczną mozaikę, która przez stulecia przyciągała górników i badaczy. Zachowane sztolnie, szyby, hałdy i odsłonięcia skalne są dziś świadectwem tej różnorodności i przypomnieniem, jak wiele o historii geologicznej regionu można odczytać z jego skał i minerałów.
Osoby, które chcą zobaczyć te minerały na własne oczy – magnetyt, galenę (rudę ołowiu), fluoryt oraz sole uranowe – a także poznać narzędzia wykorzystywane do ich eksploatacji, mogą odwiedzić Muzeum Przystanek Kowary.
Źródło: Informacja Turystyczna Kowary
